Troupe Courage: Spelen als overlevingsstrategie

Ergens op een dorpsplein in India, in het vluchtelingenkamp in Jenin of in een buurtcentrum in Accra staat een groep acteurs klaar. Geen decor, geen kostuums, geen script. Alleen maskers, live muziek en de lichamen van de spelers zelf. Dit is Troupe Courage.

Het internationale acteursgezelschap, opgericht door Katrien van Beurden, produceert voorstellingen en verzorgt workshops wereldwijd. Ze maken virtuoos theater waarbij archetypische maskers worden gebruikt om personages uit alle lagen van de bevolking neer te zetten: de oude vrouw, de dictator, het spelende kind, de vluchteling. In een volledig lege ruimte, met live muziek, weten de acteurs het publiek te betoveren en verzamelde verhalen tot leven te brengen.

Experts noemen het werk van Troupe Courage Neo-Commedia Dell’arte. Ze werken met nieuw ontwikkelde, hedendaagse maskers, gemaakt door maskermaker Den Durand. Daarmee zijn zij de enige reizende, eigentijdse Commedia-compagnie ter wereld.

De Commedia Dell’Arte ontstond in de 16e eeuw, in een tijd van politieke en economische instabiliteit. Spelersgroepen trokken van stad tot stad en vonden steeds nieuwe manieren om te overleven, met humor, maskers en satire. Troupe Courage handelt in dezelfde geest, maar kijkt resoluut naar het heden. “We maken geen museumtheater en spelen geen verhalen uit het verleden na,” zegt Thomas van Ouwekerk, van Troupe Courage. “We gebruiken de oude principes, zoals maskers, improvisatie, fysiek spel en direct contact met het publiek, om verhalen van nu te vertellen. Niet de wereld van toen staat centraal, maar de mens van vandaag.”

Er zijn geen scripts, geen kostuums en geen decorstukken. Alleen de maskers zijn vaste bagage. Die maskers zijn instrumenten, geen decorstukken. Maskermaker Den Durand werkt met traditionele technieken, maar kijkt naar de wereld van nu. In elk masker schuilt een archetype – de oude man, de bazige leider, het verlegen kind – figuren die overal ter wereld herkenbaar zijn. “Het masker dwingt je om fysiek, direct en eerlijk te spelen,” legt van Ouwekerk uit. “Pas wanneer een acteur het bespeelt, komt het tot leven.”

Het lichaam van de acteur is het belangrijkste instrument bij Troupe Courage, en dat wordt voortdurend getraind. De kennis en ervaring op het gebied van mime, pantomime en improvisatie zijn van een niveau dat zijn weerga niet kent in Nederland. Maar improvisatie is geen vrijheid zonder structuur.

Van Ouwekerk legt uit dat Troupe Courage veel werkt met de zogeheten via negativa techniek: één speler staat op de vloer, terwijl een andere speler vanuit het publiek reageert als een kritische of onderbewuste stem. Alles wat het publiek denkt maar niet uitspreekt, wordt zichtbaar gemaakt. Daardoor ontstaat spel dat volledig in het moment leeft. Ook werkt het gezelschap veel met publieksinput: een acteur krijgt een opdracht, maar het publiek bepaalt de details. “Vaak ligt misschien tien procent vast en blijft negentig procent open,” zegt Van Ouwerkerk. “Dat vraagt van acteurs een groot vertrouwen in elkaar, in hun fysieke spel en in het contact met het publiek.”

Troupe Courage trekt de wereld door als een groep ontdekkingsreizigers met een zak vol maskers. Ze speelden op een dorpsplein voor een stam in Shantiniketan (India), in het Freedom Theatre van het vluchtelingenkamp in Jenin (Palestina) en in het buurtcentrum van Accra (Ghana). Een vaste strategie voor het kiezen van speelplekken is er niet. “Soms worden we uitgenodigd, soms voelen we zelf de noodzaak om ergens heen te gaan,” vertelt Van Ouwekerk. “We zoeken niet naar perfecte speelplekken, maar naar plekken waar iets wringt, leeft of schuurt.”

Het valt achteraf op dat Troupe Courage vaak in conflictgebieden terechtkomt. Hoewel dit nooit bewust wordt opgezocht, wordt het gezelschap er van nature naar toe getrokken. Crisis is brandstof voor broodspelers, sinds oudsher. Troupe Courage is dan ook zelden te vinden op de rode pluche, maar eerder op straat, in de drukke stad of in een totaal verlaten gebied.

Lokale bewoners en acteurs spelen daarbij een wezenlijke rol. Zo ontstond in 2022 het buurtproject De held van BB op het Balboaplein in Amsterdam-West, waarin jongeren uit de wijk meespeelden naast de acteurs van Troupe Courage. “We deelden verhalen over de mensen uit de buurt zelf: de groenteman die iedereen kent, de jongerenwerker, de verhalen die normaal verborgen blijven,” zegt Van Ouwekerk. “Zo ontstaat er geen voorstelling óver een plek, maar mét de mensen die er leven.” 

Taal vormt daarbij nooit een onoverkomelijke barrière. De kracht van maskers en pantomime is dat ze voorbij taal gaan. Tegelijkertijd onthullen improvisaties juist ook de verschillen tussen culturen. Een simpele handeling als water uit de kraan halen ziet er in Nederland anders uit dan in het Indiase Shantiniketan. “Iedereen herkent de oude man of de oude vrouw als archetype, maar ieder publiek vult dat beeld anders in vanuit zijn eigen werkelijkheid,” aldus Van Ouwekerk. “Juist die verschillen én die herkenning verbinden mensen met elkaar.”

“Het masker verbergt niet, maar onthult juist meer van de speler. Het helpt mensen om vrijer, fysieker en moediger te worden in hun expressie.”

Voor Troupe Courage is spelen geen techniek maar een levenshouding. Spelintelligentie gaat niet over kennis of ideeën, maar over handelen: hoe reageer je in de gegeven situatie? Elke Courageist is als een jonge hond die eigenlijk niets liever wil dan naar buiten om te spelen, naar nieuwe plekken, nieuwe mensen, nieuwe dingen.

In workshops deelt het gezelschap die filosofie met anderen. Het masker helpt spelers om minder vanuit hun hoofd en meer vanuit lichaam, verbeelding en instinct te spelen. “Wat deelnemers vaak ontdekken, is een vorm van speelsheid die ze ergens onderweg zijn kwijtgeraakt,” zegt Van Ouwekerk. “Het masker verbergt niet, maar onthult juist meer van de speler. Het helpt mensen om vrijer, fysieker en moediger te worden in hun expressie.”

Het gezelschap strijdt voor een fundamenteel maar verwaarloosd recht: het recht om te spelen. Spelen vergroot creativiteit en veerkracht en genereert diversiteit in gedrag, interacties en verbindingen.

Een voorbeeld van hun producties is Harlekino, een solovoorstelling van en met Katrien van Beurden. Na 25 jaar de wereld rondreizen om theater te maken met een koffer vol commedia-maskers, moest ze ineens stilliggen. Pas moeder geworden en met borstkanker gediagnosticeerd, vroeg ze zich in de MRI-scanner af: hoe doe je dat eigenlijk, stilliggen? 

Het resultaat is een wilde, komische en poëtische solovoorstelling. Een caleidoscopische reis langs alle overlevers die ze onderweg ontmoette. Met maskers en speciaal gecomponeerde muziek van Remy van Kesteren schept ze een cinematografische storm van verhalen. Ze kruipt in de huid van Harlekino, de iconische trickster, en laat zien dat hoop niet iets is om in te geloven, maar iets om te doen.

De Volkskrant schreef dat Van Beurden in Harlekino laat zien hoe spel een overlevingsmechanisme kan zijn. De Theaterkrant noemde de voorstelling “bijzonder ontroerend” en prees speelsheid en verbeeldingskracht als haar superkrachten.

Katrien van Beurden: ridder in de Orde van Oranje-Nassau

In mei 2023 werd Katrien van Beurden benoemd tot Ridder in de Orde van Oranje-Nassau, als erkenning voor haar grenzeloze inzet om theater relevant en onmisbaar te maken. Regisseur Titus Tiel Groenestege omschreef haar werk als “een verbluffende, ontwapende, hilarische, confronterende en oersterke theatertaal met maskers die uniek en grensoverschrijdend is in elk opzicht.”