Componist, muziekcriticus en romanschrijver Elmer Schönberger (Utrecht, 1950) schreef voor Cappella Amsterdam het nieuwe koorwerk De opstijging, dat op 12 november 2026 zijn wereldpremière beleeft tijdens concertreeks Polderklanken. In dit interview vertelt hij over de acht jaar durende weg naar het stuk, zijn leraar Rudolf Escher, en waarom een tekst voor hem “het halve werk” is.
U noemt uzelf afwisselend schrijver, componist en musicoloog. Verandert die volgorde ook per project, en welke pet draagt u het liefst de afgelopen tijd?
“Wat ben ik nu? Ik kan niks anders zeggen dan: ik ben wat ik aan het doen ben. Er is een beroemde schaker geweest, de Russische Mark Taimanov. Hij was een groots schaker, maar hij was ook een belangrijke pianist. Hij vormde met zijn vrouw een pianoduo en hij zei: ‘als ik schaak heb ik vakantie van pianospelen en als ik pianospeel heb ik vakantie van het schaken.’ Óf hij schaakte in een bepaalde periode, óf hij speelde piano, maar niet tegelijkertijd of door elkaar. En zo voel ik mij eigenlijk ook. Nu ik een boek aan het schrijven ben, ben ik hoofdzakelijk schrijver. Hoewel ik niet kan wachten om een volgend stuk te componeren… eerst maar het boek afmaken.”
Als criticus schreef u meer dan vijfendertig jaar lang over andermans muziek. Luistert u anders naar uw eigen werk dan naar dat van anderen?
“Ik moet natuurlijk ‘nee’ zeggen, maar ik ken mijn eigen muziek veel beter dan welke andere muziek ook. Ik heb een hele persoonlijke, affectieve lading met mijn stukken. Dat zal elke componist zeggen. Ik hoop dat ik kritisch ben over mijn eigen werk, maar natuurlijk luister je ‘anders’. Niet in de zin van toegeeflijk of niet toegeeflijk, maar je staat er gewoon anders in. Misschien is het een beetje te vergelijken met hoe je je voelt over je eigen kind en dat van een ander. Ik luister anders naar mijn eigen muziek, maar ik hoop dat ik tijdens het maken net zo kritisch ben als wanneer ik naar andermans muziek luister en daarover schrijf. Maar ja, ik kan niet over mijn eigen schaduw heen springen.”
U kreeg als jonge componist privélessen van Rudolf Escher, wiens werk nu ook tijdens Polderklanken wordt uitgevoerd. Wat heeft u van hem meegekregen, en is dat, denkt u, nog hoorbaar in uw werk?
“Ik denk niet dat het hoorbaar is in mijn werk, maar hij is wel heel erg belangrijk voor mij geweest. Escher was docent aan het instituut van Muziekwetenschappen in Utrecht en gaf het vak ‘Aspecten van de hedendaagse muziek’, van Stravinsky en Boulez tot Peter Schat. Als iemand mij zou vragen wat het belangrijkste is wat ik tijdens mijn studie Musicologie heb opgestoken, dan zijn het zijn colleges geweest. Op een gegeven moment ben ik privé bij hem compositielessen gaan nemen.
Over de kritische zin en de precisie waarmee Escher over muziek sprak, heb ik veel van hem geleerd. Het was een zeer zelfkritische man, misschien wel te zelfkritisch, en hij kon een werk van vijf, zes minuten minstens een half jaar lang bestuderen. Daar leer je ontzettend veel van, namelijk hoeveel je uit muziek kan halen. Ik ben muzikaal gesproken een hele andere kant uit gegaan dan Escher, maar ik geloof wel dat ik mijn manier van werken, het methodische en precieze ervan, van hem heb geërfd.”
Hoe lang heeft het geduurd om De opstijging te componeren?
“In 2015 schreef ik al een bevriende dichter aan over een stuk waarop ik broedde, met daarin ‘iets’ met luchtballon, opstijgen, ijle lucht, stilte en verdwijning. Die samenwerking kwam niet van de grond, maar acht jaar later maakte ik alsnog het stuk dat mij toen voor ogen stond. Ik heb het uiteindelijk in partikel gecomponeerd tussen 27 maart en 10 juli 2023; de definitieve partituur volgde een jaar later. In mei 2023 liet ik Daniel Reuss weten waar ik mee bezig was, en daarmee was zijn interesse gewekt.”
Wat was het uitgangspunt van dit stuk, en wat maakt schrijven voor koor anders dan voor instrumentaal ensemble?
“De tekst, natuurlijk. Dat is het halve werk. Dat gevoel heb ik altijd sterk gehad bij het schrijven van vocale werken. Ik ben begonnen met pianospelen, maar daar heb ik niet veel herinneringen aan. Toen ik negen jaar oud was, ben ik bij een kerkkoor gaan zingen, en dát heeft mij echt in de muziek doen belanden. Ik heb een opvatting over zingen die niet erg modernistisch is: ik vind dat wat je opschrijft aan vocale melodieën in principe zou moeten kunnen zingen, dicht bij dat waar je ooit mee begonnen bent als mens. Ik houd niet zo van zingen met veel effecten. Dat neemt niet weg dat ik het geweldig vond toen ik in de jaren zeventig nieuwe vocale technieken hoorde, omdat het baanbrekend was, maar op een gegeven moment heb je het genoeg gehoord. Je zult die manier van zingen, dichtbij de oorsprong ervan, ook wel aan De opstijging horen.”
De tekst is voor Schönberger meer dan alleen aanleiding.
“De tekst is net zo belangrijk als de muziek. Ik zal nooit zomaar een tekst aanpassen of redigeren: ik kies voor een tekst, of ik kies er niet voor.” Over het interpreteren van Lars Gustafssons gedicht The Balloonists, waarop De opstijging is gebouwd, zegt hij: “Je denkt dat je op de golflengte van zo’n dichter bent, maar ik weet niet wat zijn interpretatie is.” Voor de research naar het stuk bezocht Schönberger een luchtballonnenmuseum in Frankrijk en de ballonnententoonstelling in het Teylers Museum, en las hij zich in met historische boeken over ballonvaart, hoewel het stuk zelf niet écht over ballonvaart gaat. “Ik geloof dat het is zoals ballast die aan een luchtballon hangt: als je eenmaal opstijgt en verder wil komen, moet je het loslaten. Zo heb ik ook de dikke boeken en de tentoonstellingen uiteindelijk overboord gegooid.”
In uw essays pleit u ervoor dat we 'weer echt leren luisteren'. Wat zou u een nieuwe generatie concertbezoekers willen meegeven over hoe zij naar hedendaagse koormuziek zouden moeten luisteren?
“Ten eerste: maak niet zo’n onderscheid tussen hedendaags en niet-hedendaags. Wees nieuwsgierig, sterker nog: heb extra reden om nieuwsgierig te zijn naar wat mensen van jouw generatie muzikaal te vertellen hebben. Ik vind dat muziek maken en naar muziek luisteren tegenwoordig heel erg in de sfeer van consumeren is getrokken. Realiseer je dat er in muziek veel denkkracht, tijd en gevoel is geïnvesteerd, en investeer zelf ook in het luisteren. Het is een ouderwets, klassiek Bildungsideaal: zij die het maken, stoppen er iets in, en de luisteraar stopt er een ander soort energie in, namelijk om het te begrijpen. Dat is het tegendeel van consumentisme, dat zegt: maak iets wat ik meteen kan begrijpen en wat draait om mijn gevoel. Ik vind dat het moet gaan om wat een kunstenaar wil overbrengen. Probeer je ervoor open te stellen en wees toegewijd.”
Schönberger biedt de luisteraar van De opstijging ook graag houvast, in de vorm van een verteller en archiefbeelden: “Ik geloof dat De opstijging ook onvoorbereid goed te volgen is, en de teksten kunnen eventueel achteraf worden gelezen. In ieder geval proberen we het zo te maken dat je gewoon meegenomen wordt.”
Met De opstijging voegt Elmer Schönberger een uitgesproken persoonlijk werk toe aan het Nederlandse koorrepertoire: een stuk dat acht jaar onderweg was en waarin tekst en muziek onlosmakelijk verbonden zijn. Meer weten over de man achter dit werk, zijn jaren als muziekcriticus en zijn leven als romanschrijver? Lees het portret: Elmer Schönberger: componist, criticus, schrijver.
Wil je De opstijging live horen? Bekijk de speeldata van Polderklanken en bestel je kaarten.
Blijf op de hoogte van nieuwe programma’s en interviews zoals dit. Schrijf je in voor de nieuwsbrief.
Beluister werk van Cappella Amsterdam alvast op Spotify en YouTube.
