Kaija Saariaho (1952–2023) – de naam spreek je uit als KA-JA SAA-rie-a-ho – geldt als een van de meest invloedrijke componisten van de late 20e en vroege 21e eeuw. Tijdens concertserie La femme lumineuse (2024) klonk haar a capella-werk Nuits, adieux, een van de vele voorbeelden van haar vernieuwende klanktaal.
Deze Finse componiste, geboren in Helsinki, stond bekend om haar radicale benadering van klankkleur en het combineren van elektronica met akoestische instrumenten. Saariaho was een pionier van de computermuziek en ontwikkelde nieuwe methoden voor computerondersteunde compositie tijdens haar jaren bij IRCAM in Parijs. Haar oeuvre kenmerkt zich door een intense aandacht voor detail en de manipulatie van klank als fysieke aanwezigheid.
Zoals ze zelf zei:
“Voor mij vormen de visuele en muzikale wereld één geheel. Verschillende zintuigen, kleurschakeringen, texturen en lichttonen, zelfs geuren en geluiden, vermengen zich in mijn gedachten.”
Vroege jaren en doorbraak
De broedplaats van Kaija Saariaho was alles behalve artistiek. Geboren als dochter van een metaalbewerker en een huisvrouw, ontving ze geen muzikale aanmoediging van haar ouders. Als kind componeerde ze daarom in het geheim in haar slaapkamer en las ze over Mozart.
Deze hartstocht bracht haar begin jaren zeventig bij De Sibelius Academie, waar ze de enige vrouwelijke compositiestudente in haar klas was. Hier ontwikkelde ze haar interesse in elektronische muziek en de stroming van het spectralisme, een Franse compositiestroming waarbij akoestische eigenschappen van geluid – of geluidsspectra – als basis voor de compositie worden gebruikt. Deze interesses werden verdiept bij de Darmstädter Ferienkurse, waar ze Tristan Murail en Gérard Grisey leert kennen, pioniers op het gebied van computermuziek en het spectralisme.
Vanaf 1981 studeerde ze verder aan de Hochschule für Musik Freiburg, waar ze een weerstand tegen de strikte regels van de serialistische stroming ondervond:
“Je mocht geen puls, of tonaal georiënteerde harmonieën of melodieën hebben. Ik wil geen muziek schrijven door middel van ontkenningen. Alles is toegestaan, zolang het maar met goede smaak gebeurt.”
Een jaar later, na zich te hebben gevestigd in Parijs, kon ze naar hartelust experimenteren met klank en technologie tijdens haar studie en onderzoek aan het Institut de recherche et coordination acoustique/musique (IRCAM). De jaren die ze hier doorbracht waren extreem koersbepalend: ze onderzocht computeranalyses van het geluidsspectrum van afzonderlijke noten, gespeeld door diverse instrumenten en ontwikkelde daarnaast nieuwe technieken voor computerondersteunde compositie. Ook creëerde ze haar eerste stukken waarin ze live-uitvoeringen met elektronische muziek combineerde.
Het verdiepen van haar kenmerkende weelderige en mysterieuze texturen die voortkwam uit die combinatie loonde: slechts een paar jaar later verscheen Lichtbogen, het elektro-akoestisch werk waarmee ze doorbreekt. Na deze mijlpaal in 1986 breidde Saariaho haar oeuvre geleidelijk uit binnen een grote verscheidenheid aan genres, zoals kamer- en koormuziek, terwijl ze zichzelf voortdurend uitdaagt om nieuwe richtingen te verkennen. Haar internationale bekendheid werd echter geconsolideerd door haar opera’s in de jaren negentig en tweeduizend.
Stijl en spectralisme
Saariaho’s muziek wordt vaak omschreven als indringend, zintuiglijk en avantgardistisch. Langzame verschuivingen, subtiele kleurschakeringen en een spel met het volledige spectrum tussen geluid en ruis vormen de kern. Hoewel ze zich nooit als spectralist wilde laten labelen, gebruikte Saariaho wel technieken uit die stroming:
- Decentralisatie van toonhoogte – niet de noot maar klankkleur en perceptie staan centraal.
In het serialisme stond toonhoogte nog altijd centraal: muziek werd gezien als een systeem waarin toonhoogtes werden georganiseerd. Het spectralisme doorbrak dit perspectief door nieuwe parameters in het middelpunt te plaatsen, zoals klankkleur (timbre) en de ervaring van geluid als geheel. Saariaho bouwde hierop voort door zich te verdiepen in timbre-harmonie en psycho-akoestiek, de wetenschap achter geluidsperceptie. Daarmee ging ze verder dan de eerste generatie spectralisten, die zich vooral richtten op de analyse van geluidsspectra. Vanaf de jaren negentig verbreedde ze haar aanpak nog meer, door ritme, spraakpatronen en zelf ontworpen toonladders en modi in haar werk te verweven.
- Geluid/ruis-as – expressieve effecten via ademgeluiden of strijkdruk, in plaats van traditionele consonantie/dissonantie.
Een van de sleutelideeën in Saariaho’s vroege muziek was het inzetten van ruis om spanning te creëren – in plaats van de klassieke tegenstelling tussen consonantie en dissonantie. Deze zogeheten geluid/ruis-as vormt een fundament in haar muzikale taal. Ze gebruikte het om expressieve instrumentale effecten te ontwikkelen: fluisterende ademgeluiden in de fluit, of strijkers die met verhoogde druk een korrelig, geladen timbre produceren.
- Spectrale analyse – onderzoek naar frequentiepatronen en perceptie, waarmee ze nieuwe vormen van harmonie construeerde.
De jaren tachtig waren de gouden tijd van de computermuziek, en Saariaho bevond zich in het hart daarvan bij IRCAM in Parijs. Daar werden nieuwe technieken ontwikkeld om geluidsspectra te analyseren: het uiteenrafelen van de frequenties die elk geluid zijn unieke karakter geven. Veel componisten gebruikten deze analyses om kunstmatige klanken te genereren of complexe harmonieën te bouwen. Saariaho koos echter een eigen weg. Ze paste geen pure spectrale analyse toe, maar een meta-analyse met behulp van Terhardts algoritme, dat zich richtte op hoe mensen geluid werkelijk waarnemen – op aspecten als perceptueel gewicht en virtuele toonhoogte. Door akkoorden te construeren vanuit deze gegevens, wist ze een nieuw soort harmonie te scheppen, verwant aan tonale akkoorden maar geworteld in de werking van het gehoor zelf.
Tegelijkertijd werkte Saariaho sterk intermediaal: haar composities combineren vaak muziek, licht, beeld en technologie. Daarmee creëerde ze een totaalervaring waarin de luisteraar volledig wordt ondergedompeld.
Invloed en erkenning
Saariaho ontving talloze onderscheidingen, waaronder de Grawemeyer Award, de Nemmersprijs én twee Grammy’s. In 2019 werd ze door BBC Music Magazine uitgeroepen tot Beste Levende Componist. Daarmee brak ze als een van de eerste vrouwelijke componisten internationaal door en fungeerde ze als rolmodel voor generaties na haar. Lees om meer over Saariaho te weten te komen ook haar column van FMQ’s “On my music and beyond” serie.
La femme lumineuse (2024)
Het programma La femme lumineuse, samengesteld door Krista Audere, eerde Saariaho’s muzikale nalatenschap. Naast haar Nuits, adieux klonken werken van andere visionaire componistes zoals Karin Rehnqvist, Nana Forte en Roxanna Panufnik. De samenstelling verweefde thema’s van licht en duisternis, reflectie en kosmos, in een sfeer die sterk herinnerde aan Saariaho’s eigen voorkeur voor coherente, zintuiglijke luisterervaringen.
Het lichtontwerp van Floriaan Ganzevoort versterkte de concertbeleving: zijn subtiele en dramatische gebruik van licht maakte de wisselwerking tussen klank en ruimte tastbaar, vooral tijdens Saariaho’s Nuits, adieux. Daarmee werd de geest van haar werk – muziek als een visueel én auditief landschap – op indrukwekkende wijze voortgezet.
Cappella Amsterdam – Milagro Elstak
