Wat blijft er over wanneer een stad het zwijgen wordt opgelegd? Wanneer de stemmen die haar eeuwenlang kleur gaven – zangers, dichters, musici – zijn verstomd of verjaagd? Voor componist Fawaz Baker is het antwoord: slechts het niets. Maar zelfs dat niets kan zingen.
Que le néant (Slechts het niets) is een koorwerk van zeldzame origine. Baker schreef het in 2023–2024 speciaal voor concertserie Aleppo van Cappella Amsterdam, als muzikale terugblik op zijn geboortestad. Een stad die hij, net als zovelen, noodgedwongen moest verlaten vanwege de oorlog, maar die in hem bleef zingen. In deze compositie klinken herinneringen door aan een plek, een gemeenschap en een geestelijke traditie die diep in zijn muzikale wortels verankerd liggen.
Fawaz Baker als culturele bruggenbouwer
Fawaz Baker is componist, musicoloog én voormalig architect. Die achtergrond hoor je terug in zijn werkt: muziek als het ontwerpen van ruimte en tijd, met stilte als essentieel bouwmateriaal. Hij leidde jarenlang het conservatorium van Aleppo en bleef zo lang mogelijk in Syrië, solidair met de bevolking. Pas toen het echt niet anders kon, week hij uit naar Frankrijk. Sindsdien reist hij regelmatig naar vluchtelingenkampen in Libanon, waar hij muziek deelt met kinderen die leven in onzekerheid en stilte.
In Que le néant klinkt die stilte door. Geen leegte, maar geladen ruimte. Het is een ruimte gevuld met herinnering, met verlies, maar ook met hoop. De inspiratie voor het werk vond Baker in de zikr-bijeenkomsten uit zijn jeugd in Aleppo, soefi-rituelen waarbij zang, herhaling en ademhaling centraal staan. Voor de tekst gebruikte hij zijn eigen poëzie en van vrienden, evenals klassieke soefi-teksten die de ziel centraal stellen.
“Deze compositie is een brug tussen mensen,” vertelde Baker tijdens de repetities met Cappella Amsterdam in de Oranjekerk in Amsterdam.
“Ik geloof dat muziek mensen kan verbinden. Daarom ben ik muzikant.”
Muziek als gedeeld bezit
Opvallend is Bakers benadering van eigenaarschap. Hoewel hij het stuk heeft geschreven, beschouwt hij het resultaat niet als exclusief ‘van hem’. Integendeel: pas in de uitvoering, in de overname en interpretatie door anderen, krijgt het werk zijn vorm.
“Ik heb geen idee wat het eindresultaat wordt, en het maakt me ook niet uit,” zegt hij met een glimlach.
“Het stuk is geschreven. Nu is het aan anderen om het af te maken, om het zich eigen te maken. Het resultaat is van hen – van ons samen.”
Voor Cappella Amsterdam sluit deze open, gedeelde benadering naadloos aan op de artistieke praktijk. Het koor werkte intensief samen met een Arabischtalige taalcoach, om de tekst zorgvuldig en betekenisvol te kunnen vertolken.
Aleppo blijft zingen
Aleppo, dat eeuwenlang een centrum van cultuur, mystiek en muziek was, leeft voort in dit werk. Niet als reconstructie, maar als echo, als geest. Que le néant is geen reconstructie van een stad, maar een herinnering aan een manier van leven waarin muziek vanzelfsprekend onderdeel was van het bestaan.
In een tijd waarin muziek vaak wordt geconsumeerd als product, herinnert Que le néant ons aan een oudere opvatting van muziek: als gedeeld ritueel, als ruimte voor ontmoeting. De stemmen van Cappella Amsterdam geven klank aan wat niet te zeggen is – verlies, heimwee, verbondenheid – en laten tegelijk iets nieuws ontstaan: een gedeeld verhaal, geboren uit verschillende werelden.
Fawaz Baker geeft die geest een nieuwe stem. En door die stem te delen met Cappella Amsterdam, en met het publiek, bouwt hij aan iets dat ondanks alles blijft: verbondenheid.
Que le néant ging in première in 2024, uitgevoerd door Cappella Amsterdam o.l.v. Daniel Reuss.
koorwereldinnovatie
Met Que le néant maakt Cappella Amsterdam ruimte voor een ander geluid binnen de koorpraktijk: een muzikale herinnering die niet terugkijkt uit nostalgie, maar die een nieuwe relatie aangaat met traditie, taal en repertoire. De samenwerking met Fawaz Baker past bij onze bredere koers waarin we zoeken naar relevantie zonder aan kwaliteit in te boeten. In een tijd waarin culturele uitwisseling te vaak onder druk staat, kiest Cappella Amsterdam bewust voor projecten die perspectieven openen en artistieke grenzen verleggen.
