Jan Pieterszoon Sweelinck: een katholieke calvinist

arrow arrow

In de tweede helft van de zestiende eeuw was Amsterdam de grootste nederzetting van de Nederlanden geworden. Dankzij de Hanze, het netwerk van steden dat handel dreef met de Baltische staten, ontwikkelde zich aan de Amstel het overslagcentrum bij uitstek.

Maar de handel was niet het enige dat mensen naar Amsterdam voerde, ook op kerkelijk gebied moet de stad een grote aantrekkingskracht hebben gehad. Behalve de twee parochiekerken, de Oude en de Nieuwe Kerk, respectievelijk gewijd aan de heilige Nicolaas en aan de Heilige Maagd en Sint Catharina, kon de stad bogen op zes openbare kapellen, een begijnhof, zestien vrouwen- en vier mannenkloosters, elk met hun eigen kapel. In deze katholieke context groeide Jan Pieterszoon Sweelinck op, zoon van de organist van de Oude Kerk – een van de meest prestigieuze posten in het land – en al gauw erkend als een uitzonderlijk musicus.

In de periode sinds 1560 was het nieuwe geloof op kousenvoeten de stad binnengeslopen. Vanaf dat moment was er een losjes georganiseerde Gereformeerde Kerk in Amsterdam actief, geïnspireerd door de leer van de Zwitser Johannes Calvijn. De katholieke overheid verzette zich met hand en tand tegen deze ketterij, maar waar het vaak leken waren die de eerste ‘protestante’ stappen zetten, zetten niet zelden priesters de tweede stap door in hun preken het nieuwe geloof te belijden binnen de roomse liturgie.

Tijdens de Beeldenstorm in Amsterdam (1566) bleven de orgels gelukkig behouden - kerken en hun orgels waren stadsbezit, en de meeste steden hadden hun nieuw verworven rijkdom aangewend om prestigieuze instrumenten aan te schaffen. De organisten, ook een aangelegenheid van het stadsbestuur, hadden slechts als taak instrumenten te bespelen, of dat nu voor of na de dienst was – orgelspel tijdens de dienst was natuurlijk verboden – of zelfs buiten de liturgische context in openbare concerten.

Het orgelrepertoire was wel aan enige regels gebonden, samenhangend met de onwennigheid van de nieuwe gewoontes van een nieuw geloof. Calvijn had een belangrijke plaats ingeruimd voor de psalmen, in een Franse vertaling met nieuwe muziek. De kerkgangers bleken echter de grootste moeite te hebben om al die nieuwe liederen foutloos te zingen; hier was een grote taak weggelegd voor de organisten (en de carillonneurs), die het dagelijks leven in de stad doorspekten met het kernrepertoire van de nieuwe kerk. Op die manier kreeg het publiek de kans de psalmen te leren, zodat de kerkdiensten minder chaotisch zouden verlopen. Sweelinck was inmiddels benoemd tot organist van de Oude Kerk, waar hij tot zijn dood zou blijven. Zijn functie (voor- en naspelen en enkele concerten op orgel en clavecimbel) bood hem volop de ruimte om geheel naar eigen inzicht te componeren. Hij deed dat voor zowel zijn protestantse (met de psalmen) als zijn katholieke vrienden en opdrachtgevers (met de Cantiones sacrae). Het lijkt hierdoor haast wel of de componist geen partij heeft willen kiezen in de religieuze controverses.

De Cantiones sacrae, opgedragen aan de katholieke patriciër Cornelis Plemp, zijn veel eenvoudiger van opzet dan de psalmen. De uitgave verscheen in 1619, het jaar waarin de orthodoxe calvinisten het definitief voor het zeggen kregen in de noordelijke Nederlanden. De teksten zijn grotendeels bijbels (ook enkele psalmen komen aan bod), maar soms juist nauw verbonden met de katholieke liturgie. Sweelincks polyfonie is hierin losser dan in de psalmen, en de thema’s zijn eenvoudiger en meer imitatief, wellicht als tegenhanger van de motievenrijkdom in het Geneefse psalter. De grote variatie tussen de 37 werken in de Cantiones doet vermoeden dat Sweelinck er zijn leven lang nu en dan aan heeft gewerkt, in tegenstelling tot de psalmen die in een meer geconcentreerde periode zijn ontstaan.

Ontleend aan de toelichting voor het concert ‘Sweelinck’, met dank aan Albert Edelman / Organisatie Oude Muziek.

Wilt u muziek van Sweelinck beluisteren? 

In december 2016 voeren wij zijn Canciones Sacrae uit in ons kerstconcert Hodie Christus natus est in Amsterdam, Utrecht of Leiden.

Of beluister onze cd met de Canciones Sacrae en verschillende Psalmen.

Comments

Naam
E-mail*
Uw bericht
 
 
Cappella Brochure 2016 2017

Ontvang onze seizoenbrochure 2016-2017!

bestellen

Ontvang nieuws over Cappella Amsterdam